ประวัติความเป็นมาจังหวัดชัยนาท

ประวัติความเป็นมา

“จังหวัดชัยนาท” เป็นเมืองขนาดเล็ก เงียบสงบ มีความเป็นธรรมชาติ และมีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง ทั้งในด้านศิลปะ วัฒนธรรม โบราณสถาน โบราณวัตถุ วัด วิถีชีวิตภูมิปัญญา ฯลฯ ที่เก่าแก่และทรงคุณค่าอยู่มากมาย ซึ่งล้วนมีความน่าสนใจ ควรค่าแก่การอนุรักษ์ สืบต่อให้เป็นมรดกอันล้ำค่าไปสู่รุ่นลูกหลาน ในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ที่ตั้งของเมืองชัยนาทนี้เป็นที่ตั้งของชุมชนโบราณก่อนประวัติศาสตร์ เช่น บริเวณเขาพลอง ตำบลเขาท่าพระ อำเภอเมืองชัยนาท จังหวัดชัยนาท มีการขุดพบชิ้นส่วนของภาชนะ เครื่องมือหินกะเทาะ ขวานหินขัด กำไลหิน ฯลฯ ซึ่งมีอายุราว 2,600 - 2,700 ปี นอกจากนี้ ยังพบหลักฐานเมืองโบราณสมัยทวารวดี คือ เมืองโบราณอู่ตะเภา ตำบลอู่ตะเภา อำเภอมโนรมย์ จังหวัดชัยนาท ที่มีอายุอยู่ในราวพุทธศตวรรษที่ 12 - 16 โบราณวัตถุที่ขุดพบ ได้แก่ ธรรมจักรหิน ที่กงธรรมจักรมีตัวอักษรปัลลวะภาษาบาลี พบเหรียญเงินมีตรารูปสังข์ รูปพระอาทิตย์ครึ่งดวง รูปศรีวัตสะ หินบดยา ภาชนะดินเผา ใบหอกสำริด ตุ้มหูกำไลสำริด ลูกปัดหิน เครื่องมือและอาวุธทำจากเหล็ก ฯลฯ และเมืองโบราณดงคอน ตำบลดงคอน อำเภอสรรคบุรี

คำว่า "ชัยนาท" มีความหมายว่า "เสียงบันลือแห่งชัยชนะ" เมืองชัยนาทได้นามเมืองมาตั้งแต่เมื่อใดไม่ปรากฏหลักฐานที่แน่นอน แต่จากหลักฐานศิลาจารึก หลักของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช สมัยกรุงสุโขทัยซึ่งสันนิษฐานว่าสลักไว้เมื่อ พ.ศ. 1835 ได้กล่าวถึงเมือง "แพรก" หรือแพรกศรีราชา หรือแพรกศรีมหาราชา ซึ่งปัจจุบัน คือ อำเภอสรรคบุรี จังหวัดชัยนาท แต่ไม่ปรากฏชื่อเมืองชัยนาท

ต่อมาในช่วงต้นสมัยกรุงศรีอยุธยาในรัชสมัยสมเด็จพระนครินทราธิราช ทรงส่งพระราชโอรส 3 พระองค์ไปครองเมืองลูกหลวง ในระหว่าง พ.ศ. 1962 - 1967 ทรงให้เจ้าอ้ายพระยาไปครองเมืองสุพรรณบุรี เจ้ายี่พระยาครองเมืองแพรก (อำเภอสรรคบุรีในปัจจุบัน) และเจ้าสามพระยาครองเมืองชัยนาท (พิษณุโลก)

จากหลักฐานจารึกลานทองวัดส่องคบที่พบในเจดีย์วัดส่องคบ ตำบลชัยนาท อำเภอเมืองชัยนาท จังหวัดชัยนาท เรียกเมืองนี้ว่า "ไชยสถาน" ซึ่งมีขุนเพชญสารเป็นเจ้าเมือง และสันนิษฐานว่าชื่อเมืองไชยสถานยังคงใช้สืบต่อมาจนถึงราวปลายพุทธศตวรรษที่ 20 ในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991 - 2031) ทั้งนี้ในหนังสือลิลิตยวนพ่ายซึ่งสันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 แห่งกรุงศรีอยุธยาราว พ.ศ. 2032 - 2072 เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ได้กล่าวถึงพระเจ้าติโลกราชแห่งเมืองเชียงใหม่ทรงยกทัพมาตีเมืองพิษณุโลก ซึ่งยังคงเรียกเมืองพิษณุโลกว่า "ชัยนาท"

ไม่มีหลักฐานใด ๆ ชี้ชัดว่า เมื่อเมืองชัยนาทถูกเปลี่ยนชื่อมาเป็นเมืองพิษณุโลก แล้วเมืองไชยสถานจะเปลี่ยนชื่อมาเป็นเมืองชัยนาททันทีหรือไม่ ชื่อเมืองชัยนาทปรากฏขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิแห่งกรุงศรีอยุธยา ราว พ.ศ. 2091 - 2092 เมื่อครั้งพระเจ้าหงสาวดีตะเบ็งชะเวตี้ กษัตริย์พม่ายกกองทัพมาประชิด ถึงชานพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระมหาธรรมราชาแห่งเมืองพิษณุโลกได้ยกกองทัพหัวเมืองฝ่ายเหนือลงมาช่วยกรุงศรีอยุธยา และมาตั้งค่ายอยู่ที่เมืองชัยนาท

หลักฐานชื่อเมืองชัยนาทปรากฏอีกครั้งในพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ ว่า "ศักราช 915 ฉลูศก (พ.ศ.2096) เดือน 7 แรกทำการพระราชพิธีมัธยมกรรมสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ตำบลไชยนาทบุรี"

ต่อมาสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ได้มีการสร้างศาลากลางเมืองชัยนาทขึ้นที่ตำบลบ้านกล้วย ครั้นถึงรัชกาลที่ 5 ได้ทรงตั้งกองทหารราบที่ 16 ขึ้นที่เมืองชัยนาท และเมื่อกองทหารราบที่ 16 ได้ย้ายไปที่จังหวัดนครสวรรค์ จึงย้ายศาลากลางเมืองชัยนาทไปตั้งในบริเวณที่เป็นกองทหารราบที่ 16 และใน พ.ศ. 2459 จึงได้เปลี่ยนคำว่า "เมืองชัยนาท" เป็น "จังหวัดชัยนาท" นับแต่นั้นมา

จังหวัดชัยนาทมีลักษณะภูมิประเทศ โดยทั่วไปเป็นพื้นที่ราบลุ่มมีพื้นที่ประมาณ 99.06% ของพื้นที่ทั้งหมด ได้แก่ พื้นที่ตอนกลาง ตอนใต้ และตะวันออกของจังหวัด มีลักษณะเป็นที่ราบจนถึงพื้นที่ลูกคลื่นลอนลาด มีแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำท่าจีน และแม่น้ำน้อย ไหลผ่านพื้นที่ต่าง ๆ เกือบทั่วทุกอำเภอ ได้แก่

แม่น้ำเจ้าพระยา ไหลผ่านอำเภอมโนรมย์ วัดสิงห์ เมืองชัยนาท และสรรพยา

แม่น้ำท่าจีน หรือแม่น้ำมะขามเฒ่า ไหลผ่านอำเภอวัดสิงห์ และหันคา

แม่น้ำน้อย ไหลผ่านอำเภอสรรคบุรี

นอกจากแม่น้ำสำคัญ 3 สายแล้ว จังหวัดชัยนาทยังเป็นที่ตั้งของเขื่อนเจ้าพระยา ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการเจ้าพระยาใหญ่ (พ.ศ. 2495) มีหน้าที่ผันน้ำจากแม่น้ำเจ้าพระยาไปสู่ที่ราบภาคกลางผ่านคลองชลประทานขนาดใหญ่ ซึ่งมีหลายสายไหลผ่านพื้นที่ต่างๆ ล้วนเป็นแหล่งน้ำสำคัญสำหรับการเกษตรกรรมได้แก่ คลองอนุศาสนนันท์ หรือคลองชัยนาท - ป่าสัก เป็นคลองชลประทานที่ขุดขึ้นเพื่อผันน้ำจากแม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณประตูน้ำมโนรมย์ อำเภอมโนรมย์ไปยังแม่น้ำป่าสัก บริเวณเหนือเขื่อนพระราม 6 ก่อสร้างขึ้นหลังจากที่เขื่อนเจ้าพระยาก่อสร้างแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2500 แล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2505 สามารถส่งน้ำได้ปริมาณสูงสุด 210 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที

คลองมหาราช หรือคลองชัยนาท - อยุธยา เป็นคลองชลประทานในโครงการเจ้าพระยาใหญ่ แยกจากแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณเหนือเขื่อนเจ้าพระยาฝั่งตะวันออก อำเภอสรรพยา จังหวัดชัยนาท ขนานไปกับแม่น้ำเจ้าพระยา สิ้นสุดที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยาบริเวณภูเขาทอง สามารถส่งน้ำได้ปริมาณสูงสุด 75 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาทีก่อสร้างแล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2509

คลองพลเทพ (คลองมะขามเฒ่า - อู่ทอง) เป็นส่วนหนึ่งของโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาพลเทพ ผันน้ำจากแม่น้ำท่าจีน (คลองมะขามเฒ่า) บริเวณด้านเหนือของประตูน้ำพลเทพ (ประตูน้ำสร้างเมื่อ พ.ศ. 2478) ตำบลหาดท่าเสา อำเภอเมืองชัยนาท ผันน้ำขนานกับแม่น้ำท่าจีนไปสิ้นสุดที่ตัวอำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรีสามารถส่งน้ำได้ปริมาณสูงสุด 35 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที

คำว่า "ชัยนาท" เป็นนามสิริมงคลมาแต่โบราณกาลจนถึงปัจจุบัน เพราะเมืองชัยนาทก็ยังบันลือไปด้วย ชัยชนะในความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่แห่งนี้ ยังความผาสุกให้แก่ชาวชัยนาทและจังหวัดใกล้เคียงตลอดลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำท่าจีน และแม่น้ำน้อย จวบจนปัจจุบัน

แม้ว่าจังหวัดชัยนาทจะเป็นจังหวัดเล็ก ๆ ริมแม่น้ำเจ้าพระยา แต่พระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ได้เสด็จมาเยือนจังหวัดชัยนาทโดยตลอด อาทิ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และพลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ ยังความปลื้มปิติและความซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพันแก่ชาวชัยนาทถ้วนทุกคน